Ai thực sự là chủ nhân của tấm áo hồi hương? | Họ Nguyễn Việt Nam

Theo lời kể của bà Công Tôn Nữ Kim Chi - người hiến tặng - đầu thập niên 1960 Hoàng Thái hậu Từ Cung đã trao hai chiếc áo này cho người chị nuôi của bà, một phụ nữ gốc Việt sinh sống tại Pháp, như một kỷ vật riêng. Năm 1963, người phụ nữ ấy mang áo về Pháp, đến năm 1995 mới trao lại cho bà Kim Chi, và kể từ đó áo được lưu giữ ở Pháp rồi Mỹ trước khi hồi hương. Đây là một hành trình kỳ lạ, nhưng chính những biến động ấy lại tạo thêm giá trị cho hiện vật khi được trao lại cho Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
Tuy nhiên, khi đối chiếu với tư liệu hình ảnh đương thời, một phát hiện bất ngờ đã làm thay đổi nhận định về thân phận thực sự của ít nhất một trong hai tấm áo. Trong loạt ảnh chụp lễ cưới và tấn nội đình của Hoàng hậu Nam Phương năm 1934, có một tấm hình ghi lại cảnh tại lầu Công Quán, trong đó xuất hiện một phụ nữ trẻ đẹp ngồi ghế tựa, mặc áo ngũ thân tay chẽn, đầu vấn khăn vành, chân đi giày búp bê. Nhiều người từng ngộ nhận bà chính là Hoàng hậu Nam Phương, song thực chất đó là Phu nhân Agnès Nguyễn Hữu Hào ( còn được biết có tên Việt là Nguyễn Thị Hương, hoặc bá tước phu nhân Agnès Didelot) – chị ruột Hoàng hậu, người tháp tùng cùng em gái của mình trong đoàn rước dâu.
Khi quan sát kỹ vạt áo trong bức ảnh, có thể nhận ra các họa tiết gấm dệt gồm hoa mẫu đơn, ổ lá dâu tằm, phượng, rồng và hoa lá – những mô típ đặc trưng Nhật Bản được thực hiện bằng kỹ thuật dệt được biết đến với phong cách “kara-nishiki” (唐錦), tức gấm kiểu Trung Hoa được Nhật bản địa hóa. Một loại gấm Nishijin-ori (Kyoto brocade), thuộc nhóm kinran nishiki (gấm dệt chỉ vàng trên nền tơ màu). Đây là loại vải đắt tiền, đòi hỏi kỹ thuật dệt tinh vi. Đáng chú ý, hoa văn lá dâu tằm (桑の葉 – kuwa no ha) xuất hiện nổi bật, gợi nhắc truyền thống trồng dâu nuôi tằm gắn liền với nghề dệt lụa Nhật Bản và từng được sử dụng trong gia huy một số dòng họ danh giá. Khi đối chiếu hiện vật hồi hương với bức ảnh lịch sử, có thể thấy các chi tiết hoa văn trùng khớp về vị trí và bố cục, cho thấy đây chính là cùng một chiếc áo được may đo riêng cho phu nhân Agnès. Bởi thông thường kỹ thuật đậu bông trên cùng một tấm vải dệt cho từng người với số đo khác nhau sẽ được thợ may cắt vải hoàn toàn ngẫu nhiên và khác biệt, vì vậy sẽ khó có khả năng hai tấm áo dệt được may giống nhau. Khi so sánh bức ảnh xưa và hiện vật, các chi tiết hoa văn trùng khít nhau( xem ở phần minh hoạ).
Phát hiện này mang lại nhiều giá trị học thuật vì: thứ nhất, nó xác định rõ ràng xuất xứ và chủ nhân thực mặc của chiếc áo, từ đó có thể hiệu chỉnh lại thông tin trước đây vốn cho là áo của Hoàng Thái hậu Từ Cung mặc; thứ hai, nó cho thấy sự giao lưu Việt – Nhật trong lĩnh vực phục sức cung đình và giới thượng lưu đầu thế kỷ XX, vốn từ lâu người ta thường chỉ mặc định chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa và phương Tây trong trang phục triều Nguyễn; và cuối cùng, nó gia tăng ý nghĩa di sản khi tấm áo không còn là hiện vật “tương truyền” mà gắn liền với một nhân vật lịch sử cụ thể là chị ruột Hoàng hậu Nam Phương, người phụ nữ đã tháp tùng em gái trong một sự kiện trọng đại bậc nhất của triều Nguyễn.
Như vậy, chủ nhân thực sự của chiếc áo ngũ thân màu cam (hỏa hoàng) hồi hương năm 2025 chính là Phu nhân Agnès Nguyễn Hữu Hào chứ không phải Hoàng Thái hậu Từ Cung, và sự xác lập này góp thêm một minh chứng sống động vào tiến trình tìm lại những dấu xưa còn rải rác trong dòng chảy di sản cung đình Việt Nam.
( Bài viết này được chia sẻ từ nội dung của tác giả Nguyễn Đức Huy )